متن سوال: چرا در بيانات امام علي (ع ) آمده است كه از مشورت با زنان بپرهيزيد ؟

متن پاسخ:
در بند پاياني نامه شماره 31 نهج البلاغه امام علي(ع) خطاب به امام حسن(ع) چنين مي‏خوانيم :

« از مشاوره با زنان (هوسباز) بپرهيز كه نظريه آنها ناقص و تصميمشان ناپايدار است و از طريق حجاب مشاهد زنان را بپوشان! زيرا حجاب و پوشش، آنها را سالم‏تر و پاك‏تر نگاه خواهد داشت، خارج شدن و بيرون رفتن آنها بدتر ازاين نيست كه افراد غير مطمئن را در بين آنان راه دهي. اگر بتواني كه غير از تو ديگري را نشناسند اين كار رابكن».

«به زن بيش از حد خود تحميل مكن! زيرا زن ،هم‏چون شاخه گلي است.نه قهرمان خشن، احترامش را به حدي نگه‏دار كه او را به فكر نيندازد كه براي ديگري شفاعت كند. بر حذر باش از اينكه در غير جايي كه بايد غيرت به خرج داد اظهار غيرت كني، (كه نشانه سوء ظن تو نسبت به او باشد) زيرا اظهار بي‏ اعتمادي و سوءظن، زنان را به ناپاكي و بي‏گناهان را به آلودگي سوق مي‏دهد».(نهج البلاغه ترجمه محمد رضا آشتياني و محمد جعفر امامي)

اينكه آن حضرت مي‏فرمايند: ...اياك و مشاورة النساء... كاملاً روشن و بديهي است كه مرادشان همه زنها نيست. اشتباه نويسنده مقاله «زنبور» آن است كه سخن آن حضرت را به همه زنان تعميم مي‏دهد، در حالي كه مقصود آن حضرت زن هاي كم خرد و تبهكار و تهي مغزي است كه دل به زخارف فريبنده دنيا بسته و چشم از حقايق برتر فروبسته‏اند.

ممكن است اين سؤال پديد آيد كه اين قيد از كجا آمده، در حالي كه ظاهر سخن آن حضرت مطلق است و در آن قيد و شرطي ديده نمي‏شود؟

پاسخ: حل مشكل در يك مسأله «روش شناختي و متدلوژيك (Methodologic) نهفته است كه عالمان ديني از ديرباز به توضيح آن پرداخته‏اند. بررسي جامع اين مسأله در علم «اصول الفقه» به عمل آمده و تبيين آن از حوصله اين نوشتار خارج است. ليكن به طور مختصر مي‏توان گفت كه قيود در نصوص ديني اقسام مختلفي دارد: 1
- قيود عقلي و لبي 2- قيود لفظي

قيود لفظي نيز به دو دسته تقسيم مي‏شوند: 1- قيد متصل 2- قيد منفصل. بنابراين اگر قيد لفظي متصلي در اين كلام ديده نمي‏شود، از نظر لبي مقيد است. از اين رو شامل زن هاي ضميرآگاه، رازدار و شايسته نمي‏شود. افزون بر آن ادله لفظي منفصلي نيز در تقييد اين سخن وجود دارد، چنانكه پيامبر(ص) فرمودند: «پيرامون دخترانتان با زنها مشورت كنيد». از محتواي اين سخن به دست مي‏آيد كه در هر مورد زنان از آگاهي، بينش يا تخصص بهره‏مند باشند مي‏توان با آنان رايزني كرد و از نظراتشان بهره‏مند شد.

در رابطه با اين فراز كه «اگر بتواني كاري كني كه جز تو را نشناسند، چنين كن» بايد گفت: يكي از اصول مسلم اسلام حاكميت عفاف و تقوي در جامعه اسلامي است. يكي از بهترين و سالم ترين راهها براي پاسداشت عفت و سلامت معنوي جامعه، خودداري از آميزش و اختلاط لجام گسيخته و بدون كنترل زن و مرد است، زيرا فقدان نظم و قانونمندي در اين رابطه موجب گسترش عوامل تحريك كننده و انگيزاننده به سوي شهوات و تمنيات نفساني است. ازاين‏رو اهتمام بليغ در نظام بخشيدن و سامانمند ساختن روابط زن و مرد و برقراري نوعي «پرهيز كن!» درحد معقول و منطقي، ريشه بسياري از ناهنجاري‏ها و مفاسد را مي‏خشكاند. به عبارت ديگر اين سخن حضرت علي(ع) تكيه بر اصل تقدم پيشگيري بر درمان است. از طرف ديگر ايشان قرائن كلامي مطلب فوق، نشانگر آن است كه مقصود از اين سخن عدم ارتباط زن با افراد نامطمئن است كه چه بسا خيالات نادرستي در برخورد با زنان در سر مي‏ پرورانند. به عبارت ديگر سفارش حضرت آن است كه اين گوهر گرانبها را در صدف بپوشان و ازآسيب‏رساني مردان هوسباز و كامجو مصون بدار.

براي آگاهي بيشتر ر. ك: به سوي مدينه فاضله، آيت‏اللّه‏ كريمي جهرمي.

شايان ذكر است كه اين توصيه برخلاف پندار عوامانه مانع حضور فعال و نقش اجتماعي زن نيست، بلكه بر عكس مستلزم فعاليتهاي علمي و عملي بسيار وسيع و گسترده زنان در همه امور است به عبارت ديگر اين سخن متضمن ايجاد بستر سالم و مناسبي براي ايفاي رسالت اجتماعي زنان است. زيرا لازمه اينكه زن مسلمان نخواهد در معرض رويارويي با نامحرمان قرار گيرد اين است كه در اكثر نيازهاي اجتماعي به خودكفايي برسد. براي مثال:براي تأمين نيازهاي پزشكي بايد به قدر كافي پزشك متخصص زن تربيت كرد و براي تربيت آنان بايد دانشگاه مخصوص و استاد زن داشت.اين مسأله موجب مي‏شود زنان در اكثر امور پا به پاي مردها رشد وبالندگي يابند و سيماي زن عفيف، دانشمند، فعال و پوياي مسلمان را در عرصه‏هاي مختلف به نمايش گذارند، وبه جهانيان بفهمانند كه دين و دين‏داري مانع رشد و موجب خانه‏نشيني نيست؛ بلكه حضور زن در جامعه را شكل و محتوايي سالم مي‏بخشد؛ نه مانند جامعه غربي كه دستاويزي براي كامجويي مردهاي شهوت‏پرست و ابزاري براي تجارت سوداگران و تبليغ كالاهاي سرمايه‏داران مي‏شود.

در حكمت 58 نهج البلاغه آمده است: المرأة عقرب حلوةُ اللَسعة ؛ زن عقربي شيرين نيش است. شبيه اينگونه تعابير در نصوص ديني نسبت به امور ديگر مانند «دنيا» نيز وجود دارد. اينگونه بيان نوعي صنعت ادبي به نام «مجاز در اسناد» است، يعني حكم چيزي را به چيز ديگر اسناد دادن. مثلاً :در علائم راهنمايي و رانندگي گاه به علامت «پيچ خطرناك» برخورد مي‏كنيم، در حالي كه پيچ به خودي خود هيچگونه خطري ندارد؛ آنچه خطرناك است عبور از آن با سرعت غير مجاز است.
روايات فوق نيز در واقع هشدار به مردها نسبت به خطر زن بارگي ودنياپرستي است. يعني زن بارگي، دنيا پرستي و فرو غلطيدن در گرداب شهوت، ظاهري نوشين و باطني نيش‏آلود دارد. پس خطر اصلي از كف نهادن كنترل نفس در رويارويي با زنان و مطامع دنياوي است.

درباره حكمت 230 نهج البلاغه؛ ديدگاه ما اين است كه اين روايت جعلي و فاقد اعتبار است، زيرا مفاد ظاهري آن با اصول اسلامي و چشم انداز قرآن نسبت به زن منافات داشته و با آموزه‏هاي مسيحي سازگار است. بنابراين مي‏توان گفت كه اين روايت از جمله اسرائيليات است و اگر از نظر سند هم مخدوش نباشد، از نظر متني و محتوايي ناموثق و ازاموري است كه بر اساس روايت امام صادق(ع) بايد به ديوار زده شود.

خطبه 152 نيز مانند خطبه 79 كليت ندارد و اختصاص به زنهايي دارد كه داراي ويژگيهاي نامطلوب هستند و از غيرآنان انصراف دارد.

در انتهاي بررسي سخنان نهج البلاغه توجه به چند نكته ضروري است:

1- چنانكه در قسمت دوم بيان شد، برخي از توصيفات موجود در كلام اميرالمؤمنان(ع) مقيد و مربوط به گروه خاصي است و كليت ندارد؛و نسبت به زمان خود اميرمؤمنان(ع) و چه نسبت به ديگر زمانها. عدم شمول و كليت آن به معناي اين نيست كه حضرت از دست يك زن عصباني بوده و همه زنان را تحقير نموده‏اند. بلكه اساسا نوعي تيپ‏شناسي (Typology) در بين جامعه زنان است كه مشابه آن در مردها نيز وجود دارد، يعني در هر زمان و هر جامعه‏اي ممكن است چنان زناني وجود داشته باشند، ازاين‏رو سخن آن حضرت مربوط به زماني معين نيست، بلكه مربوط به همه زمانها است ولي در هر زمان گروه خاصي از زنها را شامل و از ديگر زن ها منصرف است.


براي آگاهي بيشتر در اين زمينه ر.ك:اسلام و مقتضيات زمان، شهيد مطهري

متن سوال: چرا در اسلام به زن اجازه قضاوت داده نشده است ؟

متن پاسخ:
مشهور فقها يكى از شرايط قضاوت را «مرد بودن» مى دانند.

علتى كه براى اين امر ذكر مى كنند،عاطفى و احساساتى بودن زن است که ممکن است در قضاوت او تاثیر بگذارد و مستند نظر آن ها روايتى است كه در آن آمده : «... بر زن واجب نيست متولى قضاوت شود.»(1)
مطلب مهم راجع به قضاوت زن كه نبايد مورد غفلت قرار گيرد، اين است كه در حديث مزبور تكليف شاق و صعب قضاء، از زن برداشته شده نه آن كه او را از حق قضاء محروم نموده باشد.

گروهى از فقهاى بزرگ شيعه مانند:قاضى ابن البراج , محقق (ره ) صاحب شرايع الاسلام , علامه (ره ) در قواعدالاحكام و عده اى از بزرگان متأخر مانند:صاحب جواهر و شيخ انصارى و آقا ضياء عراقى و بسيارى ديگر از فقها ذكورت را براى قضا شرط دانسته اند.(2)

اما برخى ديگر از فقهاى شيعه،مانند شيخ مفيد(ره ) در كتاب مقنعه؛عقل ، كمال ،علم به كتاب الهى و سنت معصومان را براي قضاوت شرط دانسته و نظير شيخ طوسى (ره ) در كتاب <نهايه > و مفيد در <مقنعه > نامى از اشتراط مرد بودن يا امتناع زن بودن نبرده اند .برخى ديگر از فقها نيز مانند ابن ادريس و ابن سعيد بر اين نظريه هستند.(3)
توضيح : اين گونه مسئوليت‏ها به جز مشقت و زحمت، فايده ديگرى ندارد،اگر كسى اين‏ها را به خاطر دنيا و مقام و پول بخواهد، ضد ارزش است، و اگر براى خدا بخواهد، خداوند ثواب اين گونه كارها را به زنانى كه به وظائف خود عمل مي‏كنند،مى‏دهد.

شبيه اين مطلب در تاريخ اسلام هست كه زنان مدينه يك نماينده نزد پيامبر فرستادند كه مردان به جبهه مى‏روند و آن همه مقام‏هاى معنوى كسب مى‏كنند و يا به شهادت كه فوز عظيم است مى‏رسند، اما زن‏ها به اين گونه ثواب‏ها نمى‏رسند. حضرت رسول(ص) فرمود: «جهاد المرئة حسن التّبعل؛ جهاد زن اين است كه خوب شوهردارى كند». اگر زنى به عشق معنويت و كمالات غصه مى‏خورد كه چرا اين مقامات مخصوص مردان است و به ما زنان نمى‏دهند؟ جوابش اين است كه اگر زنان اخلاق داشته باشند و به وظائف خود خوب عمل كنند، همان ثواب و كمالات را دارند.
اسلام كه اين گونه مسئوليت‏ها را به مردها داده، از آن رو است كه اين‏ها وظائف سنگين اجتماعى است و زنان از عهده آن‏ها به طور كامل برنمى آيند يا به خاطرآن است كه زن‏ها كم‏تر در جامعه حضور پيدا كنند و يا اين است كه مردان از روحيه بالاتري برخوردارند و عملا زنان توانائي اين كار مشكل را ندارند.
پاورقی:

1)- وسائل الشيعه , كتاب القضاء, باب 2 از ابواب صفات القاضى , ح 1
2)- جوادى آملى، عبداللّه , زن در آينهء جلال و جمال , ص 348 و 349
3) همان , ص 348